کدخبر : 1161


یعقوب یزدان پناه;

شورای نگهبان: شکل گیری و وظایف



  مقدمه; بی شک یکی از مهمترین نهاد های نظارتی و حکومتی در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران تاسیس “شورای نگهبان” در سال ۱۳۵۹ می باشد. این نهاد شباهت زیادی با بعضی از نهادهای حافظ قانون اساسی در تعدادی از کشورها دارد. در قوانین اساسی برخی کشورها نیز نهادهایی به نام “دادگاه قانون اساسی”، “شورای […]



یکشنبه ۲۸ تیر ۱۳۹۴ - ۱۰:۱۶

 

مقدمه;

بی شک یکی از مهمترین نهاد های نظارتی و حکومتی در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران تاسیس “شورای نگهبان” در سال ۱۳۵۹ می باشد. این نهاد شباهت زیادی با بعضی از نهادهای حافظ قانون اساسی در تعدادی از کشورها دارد. در قوانین اساسی برخی کشورها نیز نهادهایی به نام “دادگاه قانون اساسی”، “شورای قانون اساسی”، “دیوان قانون اساسی” و نظایر آن پیش بینی شده است که با وجود برخی تفاوت¬ها، از حیث ساختار و نوع مسئولیت¬ها با یکدیگر شباهت های فراوانی دارند. سابقه تاریخی شورای نگهبان در ایران به قبل از انقلاب اسلامی و به دوران مشروطیت باز می گردد. آنجا که آیت الله شیخ فضل الله نوری پس از نهضت مشروطیت در خواست مشروطه مشروعه را داشت و مشروطه تنها را خالی از وجاهت قانونی می دانست و بر این عقیده بود که پنچ فقیه تراز اول مصوبات مجلس شورای ملی را بررسی کنند تا مغایرتی با شرع مقدس اسلام نداشته باشد. اما در این میان بدفکران غرب زده بیکار ننشستند و انگ مخالفت با خواست ملی مردم ایران را به شیخ چسپاندند و نهایتا در یک دادگاه ایشان را به اعدام محکوم کردند. لذا می توان از آیت الله شیخ فضل الله نوریبه عنوان اولین شهید شورای نگهبان نام برد. حضرت امام خمینی”ره” نیز پس از پیروزی انقلاب اسلامی با بهرگیری از صدر مشروطیت، نهاد مقدس و نظارتی شورای نگهبان را در سال ۵۹ تشکیل دادند. همانگونه که در مقدمه ارزشمند قانون اساسی آمده است، ویژگی بنیادی این انقلاب نسبت به دیگر نهضت های ایران در سده اخیر، مکتبی و اسلامی بودن آن است، که بقا و دوام این ویژگی و خصوصیت بارز را قانون اساسی با ایجاد نهادی در دستگاه قانونگذاری کشور به نام “شورای نگهبان” تضمین نموده است تا با الهام از نهادی دیگر به نام “نهاد رهبری” از رسمیت و قانونیت یافتن مقرراتی که مخالف احکام نورانی شرع مقدس اسلام و احکام قانون اساسی هستند جلو گیری به عمل آورد و از این طریق ضمن محافظ از اسلامی بودن قوانین و مصوبات مجلس از مقررات قانون اساسی پاسداری نماید.

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اصول متعددی در خصوص شورای نگهبان وجود دارد که در ذیل در دو بخش خصوصیات شکلی و وظایف شورای نگهبان به آنها اشاره می گردد.

خصوصیات شکلی شورای نگهبان

بر طبق اصل ۹۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به منظور پاسداری از احکام اسلام و قانون اساسی از نظر عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با آنها، شورایی به نام شورای نگهبان با ترکیب زیر تشکیل می‌شود. ۱- شش نفر از فقهای عادل و آگاه به مقتضیات زمان و مسایل روز، انتخاب این عده با مقام رهبری است. (همچنین به موجب بند ۶ اصل ۱۱۰ قانون اساسی عزل و قبول استعفای فقهای شورای نگهبان نیز از اختیارات رهبری می باشد.) و ۲- شش نفر حقوقدان در رشته‏های مختلف حقوقی، از میان حقوقدانان مسلمانی که به وسیله رییس قوه قضاییه به مجلس شورای اسلامی معرفی می‌شوند و با رأی مجلس انتخاب می‌گردند.

بر اساس اصل ۹۲ قانون اساس اعضای شورای نگهبان برای مدت ۶ سال انتخاب می شوند ولی در نخستین دوره پس از گذشتن سه سال، نیمی از اعضای هر گروه به قید قرعه تغییر می یابند و اعضای تازه ای به جای آنها انتخاب می شوند.

بر طبق اصل فوق در اولین دوره شورای نگهبان نیمی از اعضای فقها و نیمی از اعضای حقوقدانان این شورا پس از گذشت سه سال با قید قرعه از عضویت خارج می شوند و شش نفر دیگر غیر از این شش نفر خارج شده، مجدداً برای بقیه دوره انتخاب می شوند و در پایان دوره اول شش تن تغییر نیافته به دلیل پایان یافتن دوره مسئولیتشان از شورا خارج و شش تن وارد شده در میان دوره برای مدت سه سال دیگر از دوره دوم شورای نگهبان ابقا می گردند. علت خروج شش تن از اعضا پس از سه سال و ورود اشخاص جدید به این شورا این است که در همه ادوار ترکیب شورا یک ترکیب مرکب از اعضای با تجربه (سه سال سابقه عضویت در شورا) و اعضای جدید با افکار تازه باشد. در خصوص ورود و خروج اعضا به شورای نگهبان باید به این نکته توجه شود که حضور اعضای سابق در شورای جدید بلا مانع است.

وظایف شورای نگهبان

قانون اساسی ضمن اعلام اینکه: “مجلس شورای اسلامی بدون وجود شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد.”(اصل ۹۳) وظایف ویژه ای برای این نهاد در نظر گرفته است که عبارتند از:

۱- نظارت بر قانونگذاری

پاسداری از احکام اسلام و قانون اساسی از نظر عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با آنها (اصل ۹۱) .

نحوه عمل شورای نگهبان در رابطه با وظیفه فوق طبق اصل ۹۶ قانون اساسی به این شرح می باشد: تشخیص عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با احکام اسلام با اکثریت فقهای شورای نگهبان(۴ تن از ۶ تن) است و تشخیص عدم تعارض آنها با قانون اساسی بر عهده اکثریت همه اعضای شورای نگهبان (۷ تن از ۱۲ تن) است. همچنین بر اساس اصل ۹۴ قانون اساسی: “کلیه مصوبات مجلس شورای اسلامی باید به شورای نگهبان فرستاده شود و شورای  نگهبان موظف است آن را حداکثر ظرف ده روز از تاریخ وصول از نظر انطباق بر موازین اسلام و قانون اساسی مورد بررسی قرار دهد و چنانچه آن را مغایر ببیند برای تجدید نظر به مجلس باز گرداند، در غیر این صورت مصوبه قابل اجرا است.” البته طبق اصل ۹۵ قانون اساسی ” در مواردی که شورای نگهبان مدت ده روز را برای رسیدگی و اظهار نظر نهایی کافی نداند می تواند از مجلس شورای اسلامی حداکثر برای ده روز دیگر با ذکر دلیل، خواستار تمدید وقت شود.”

۲- تفسیر قانون اساسی.

به موجب اصل ۹۸ قانون اساسی “تفسیر قانون اساسی به عهده شورای نگهبان است که با تصویب سه چهارم آنان (۹ تن از ۱۲ تن) انجام می شود.” نکته قابل ذکر این که به موجب آیین نامه شورای نگهبان، شورای مزبور درباره مقررات قانون اساسی دو گونه نظر می دهد. یکی نظر تفسیری که با تصویب سه چهارم آنان انجام می گیرد و دیگری نظر مشورتی؛ و آن در صورتی است که اکثریت اعضا نظری بدهند که به حد نصاب سه چهارم نرسیده باشد.

۳- نظارت بر انتخابات.

بر اساس اصل ۹۹ قانون اساسی ” شورای نگهبان نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری، ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آراء عمومی و همه پرسی را بر عهده دارد.”

به عبارت دیگر وظیفه شورای نگهبان نظارت بر کلیه انتخابات کشور است. این شورا موظف است صلاحیت همه نامزدهایی که جهت شرکت در انتخابات به جز انتخابات شوراهای شهر و روستا که در وزارت کشور ثبت نام می کنند را بررسی نموده و پس از آن اجازه شرکت در انتخابات را به آن کاندیدا بدهد.(مثال تایید صلاحیت داوطلبان ریاست جمهوری “بند ۹ اصل ۱۱۰ قانون اساسی”)

۴ دیگر وظایف شورای نگهبان.

تشخیص انطباق موازین جاریه کشور (کلیه قوانین و مقررات مدنی، جزایی، مالی، اقتصادی، فرهنگی، نظامی و …) با موازین اسلامی (اصل ۴)؛ تایید توقف انتخابات در زمان جنگ و اشغال نظامی (اصل ۶۸)؛ مصوبات جلسه غیر علنی مجلس شورای اسلامی در صورتی معتبر است که با حضور شورای نگهبان به تصویب سه چهارم مجموع نمایندگان برسد (اصل۶۹)؛ حضور اعضای شورای نگهبان در جلسات علنی مجلس شورای اسلامی به منظور تسریع در کار و یا فوری بودن طرح و یا لایحه ی مورد بررسی(اصل ۹۷)؛ تهییه و تصویب اولین قانون مربوط به خبرگان (اصل ۱۰۸)؛ عضویت یکی از فقهای شورای نگهبان در شورای رهبری (اصل ۱۱۱)؛ عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام (اصل ۱۱۲)؛ شرکت در جلسه مراسم سوگند ریاست جمهور (اصل ۱۲۱)؛ مصوبات مجلس شورای اسلامی و دولت نباید با اصول و احکام مذهب رسمی کشور و یا قانون اساسی مغایرت داشته باشد. تشخیص این امر با شورای نگهبان است (اصول ۷۲ و ۸۵)؛ عضویت در شورای بازنگری قانون اساسی (اصل ۱۷۴) .

 

منبع

برای اطلاعات بیتشر مراجعه شود به:

– قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اصول ۴، ۶۸، ۶۹، ۷۲، ۸۵، ۹۱، ۹۲، ۹۳، ۹۴، ۹۵، ۹۶، ۹۷، ۹۸، ۹۹، ۱۱۰، ۱۱۱، ۱۱۲، ۱۲۱، ۱۷۴ .

– “آشنایی با شورای نگهبان” ، سایت اطلاع رسانی شورای نگهبان.

– بولتن منتشر شده توسط دفتر نظارت و بازرسی انتخابات شورای نگهبان استان بوشهر ، سال ۱۳۸۹ .

– جزوه درس حقوق اساسی، دکتر کیومرث جهانگیر، انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران ، سال ۸۴- ۱۳۸۳ .

Share
دیدگاه شما